Quantcast

Ομφαλοπλακουντιακό αίμα: Όχι πλέον ένα βιολογικό λήμμα!

Τον τελευταίο καιρό ‘τα βλαστικά κύτταρα’, ένας όρος άγνωστος μέχρι πριν λίγα χρόνια, έγινε πλέον τμήμα της καθημερινότητας μας: Βλαστοκύτταρα στο διαδίκτυο, στις ειδήσεις, στις εφημερίδες, στα περιοδικά, σε τηλεοπτικές εκπομπές. Ίσως να είναι πρώτη φορά που ασχολείται η κοινή γνώμη στη χώρα μας τόσο έντονα με ένα ζήτημα τόσο...΄μικροσκοπικά’ μικρό! Άδικα;

Καθόλου! Τα βλαστοκύτταρα αποτελούν σήμερα σημείο τομής της επιστημονικής έρευνας. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι διεθνώς έχουν δημοσιευθεί περισσότερα από 140.000 επιστημονικά άρθρα με αυτό το θέμα. Οι μοναδικές ιδιότητες που παρουσιάζουν είναι αυτές που τα κάνουν τόσο ‘δημοφιλή’ και τα διαφοροποιούν από τα άλλα είδη κυττάρων.

O όρος ‘βλαστoκύτταρο’ (stem cell) δημιουργήθηκε με αφορμή τις κλασικές εξετάσεις των Till και McCulloch, οι οποίοι πριν από 40 χρόνια εντόπισαν στον μυελό των οστών αυτά τα κύτταρα τα οποία είναι υπεύθυνα για την δια βίου αναγέννηση του αιμοποιητικού συστήματος. Από τα κύτταρα αυτά λοιπόν, βλαστάνουν νέα κύτταρα, νέα είδη κυττάρων. Είναι αρχέγονα, μη εξειδικευμένα κύτταρα που παρουσιάζουν την δυνατότητα της αυτοανανέωσης (παράγουν πιστά αντίγραφα του εαυτού τους) και της διαφοροποίησης (υπό συγκεκριμένες φυσιολογικές ή πειραματικές συνθήκες αλλάζουν μορφή και λειτουργία και γίνονται καρδιακά, νευρικά, μυϊκά κλπ), μια ιδιότητα που είναι γνωστή και ως πλαστικότητα.

Την κύρια πηγή αυτών των κυττάρων αποτελούσε, μέχρι σήμερα, ο μυελός των οστών. Πλέον όμως είναι γνωστό ότι πλούσια πηγή τους αποτελεί και το αίμα του ομφάλιου λώρου ενώ μπορούν να συλλεχθούν, τελείως ανώδυνα, σε μία μοναδική στιγμή της ζωής του ανθρώπου: τη στιγμή της γέννησής του.

Πράγματι, η πρώτη μεταμόσχευση βλαστικών κυττάρων ΟΠΑ από συγγενή δότη πραγματοποιήθηκε το 1988 σε ένα πεντάχρονο ασθενή για τη θεραπεία μιας σπάνιας μορφής αναιμίας, την αναιμία Fanconi από την ομάδα της E.Gluckman στο νοσοκομείο Saint Louis του Παρισιού. Το 1993 πραγματοποιήθηκε η πρώτη τέτοια μεταμόσχευση από μη συγγενή αλλά συμβατό δότη. Σήμερα πάνω από 6000 μεταμοσχεύσεις έχουν πραγματοποιηθεί παγκοσμίως, καλύπτοντας ένα μεγάλο φάσμα δυσλειτουργιών, κυρίως του αιμοποιητικού, ανοσοποιητικού συστήματος καθώς και συγγενών μεταβολικών διαταραχών: οξείες και χρόνιες λευχαιμίες, λεμφώματα, διαταραχές βλαστοκυττάρων, αιμοσφαιρινοπάθειες, αναιμίες, μυελοδυσπλασίες, ανοσοανεπάρκειες, νευροβλάστωμα κ.α. Τα τελευταία χρόνια έχει ξεκινήσει με επιτυχία η εφαρμογή των κυττάρων αυτών σε ενήλικες ασθενείς και για άλλους τύπους καρκίνου, όπως π.χ. γυναικολογικούς. Ο ομοσπονδιακός οργανισμός φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA) αναγνώρισε πρόσφατα το αίμα του ομφαλίου λώρου και τον μυελό των οστών ως ισότιμες πηγές βλαστικών κυττάρων.

Οι αρχικές επιτυχείς μεταμοσχεύσεις με βλαστοκύτταρα του αίματος του ομφαλίου λώρου, οδήγησαν το 1993 στη δημιουργία των πρώτων κρατικών τραπεζών ΟΠΑ, στη Νέα Υόρκη, το Παρίσι, το Μιλάνο και το Ντυσελντοφ. Στόχος όλων αυτών των τραπεζών είναι η δημιουργία ‘δεξαμενών’ κατεψυγμένων δειγμάτων, άμεσα διαθέσιμα προς μεταμόσχευση. Στην Ελλάδα υπάρχει μόνο μια κρατική τράπεζα ΟΠΑ, υπό την αιγίδα του Ιατροβιολογικού Ινστιτούτου της Ακαδημίας Αθηνών.

Καθώς αυξανόταν τόσο η δημιουργία τραπεζών, όσο και η εφαρμογή των μοσχευμάτων του ομφαλοπλακουντιακού αίματος, παρουσιάστηκε η ανάγκη θέσπισης διεθνών κανονισμών λειτουργίας. Έτσι, το 1998 ιδρύθηκε ο NETCORD ο διεθνής οργανισμός διαπίστευσης τραπεζών ΟΠΑ. Ο NETCORD όρισε αυστηρές προδιαγραφές συλλογής, επεξεργασίας και κρυοσυντήρησης, ώστε να διασφαλιστούν υψηλής ποιότητας μονάδες ομφαλοπλακουντιακού και αυξημένες πιθανότητες επιτυχίας των μεταμοσχεύσεων. Προς αυτήν την κατεύθυνση κινήθηκε άλλωστε και το Ευρωπαϊκό κοινοβούλιο με την νομοθετική οδηγία του 2001, για τους κανόνες λειτουργίας των ιδρυμάτων ανθρωπίνων ιστών και κυττάρων.

ΙΔΙΩΤΙΚΕΣ ΤΡΑΠΕΖΕΣ ΦΥΛΑΞΗΣ ΒΛΑΣΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΟΠΑ:

Εκτός από τις κρατικές τράπεζες ΟΠΑ (όπου η συλλογή των δειγμάτων γίνεται από μη συγγενείς δότες και οι μονάδες προορίζονται μόνο για ετερόλογη μεταμόσχευση), η αλματώδης πρόοδος στην έρευνα των βλαστικών κυττάρων και οι ολοένα αυξανόμενες δυνητικές θεραπείες της χρήσης οδήγησαν στην ίδρυση, στην Ευρώπη και στη χώρα μας, πλήθους ιδιωτικών τραπεζών φύλαξης ΟΠΑ. Στις ιδιωτικές αυτές τράπεζες η συλλογή και αποθήκευση του δείγματος γίνεται με σκοπό τη χρήση τους από το ίδιο το παιδί ή άλλο μέλος της οικογενείας αν το χρειαστεί στο μέλλον.

Μέχρι σήμερα, χιλιάδες αυτομεταμοσχεύσεις αιμοποιητικών βλαστοκυττάρων έχουν πραγματοποιηθεί παγκοσμίως για την αντιμετώπιση ασθενειών όπως λευχαιμίες, μυελώματα, λεμφώματα κλπ. Χαρακτηριστικά, βάσει τα στοιχεία του Ελληνικού Οργανισμού Μεταμοσχεύσεων το 57.5% των μεταμοσχεύσεων μυελού των οστών που πραγματοποιήθηκαν στην Ελλάδα το 2002 ήταν, αυτόλογες, με χρήση δηλαδή των κυττάρων του ίδιου του ασθενούς. Η πρώτη αυτόλογη μεταμόσχευση ΟΠΑ, έγινε με επιτυχία στην Ευρώπη το 2001 για τη θεραπεία ενός βρέφους 10 μηνών που έπασχε από μια μορφή καρκίνου του οφθαλμού, το Ρετινοβλάστωμα.

Άλλωστε, σύγχρονες μελέτες πλέον έδειξαν ότι τα βλαστικά κύτταρα μπορούν να κρυοσυντηρηθούν για μεγάλα χρονικά διαστήματα χωρίς να υποστούν καμία βλάβη. Βάσει των διεθνών βιβλιογραφικών αναφορών, δεν είναι η διάρκεια της αποθήκευσης που παίζει τον καθοριστικό ρόλο στη βιωσιμότητα των κυττάρων, αλλά ο σωστός τρόπος ψύξης και απόψυξης. Γι αυτό το λόγο χρειάζεται οι φορείς, κρατικοί ή ιδιωτικοί, που προσφέρουν υπηρεσίες φύλαξης ΟΠΑ να συμμορφώνονται με τις προαναφερθείσες διεθνείς προδιαγραφές και να υπόκεινται σε υπηρεσιακούς ελέγχους.

Στον παρακάτω πίνακα, αναφέρεται ένας ενδεικτικός ΄δεκάλογος΄ σωστής λειτουργίας των τραπεζών ΟΠΑ, σύμφωνα με τις διεθνείς προδιαγραφές της Ε.Ε και του Netcord.

Δεκάλογος’ σωστής λειτουργίας τραπεζών βλαστικών κυττάρων....

Όσα πρέπει να γνωρίζουμε..

Η επεξεργασία των δειγμάτων πρέπει να γίνεται σε απόλυτα άσηπτους - καθαρούς χώρους : class A clean rooms.

Η κρυοσυντήρηση των δειγμάτων πρέπει να γίνεται σε μέγιστο διάστημα 48 ωρών, από τη στιγμή του τοκετού.

Η μεταφορά των δειγμάτων πρέπει να γίνεται σε ειδική συσκευασία με συνεχή έλεγχο της θερμοκρασίας.

Το εργαστήριο οφείλει να εφαρμόζει ένα σύστημα εσωτερικού ελέγχου ποιότητας και διαδικασιών

Το εργαστήριο οφείλει να ενημερώνει υπεύθυνα τους γονείς για όλα τα χαρακτηριστικά του δείγματος: αριθμός κυττάρων, βιωσιμότητα, μολύνσεις κ.α

Η αποθήκευση πρέπει να γίνεται σε ασκούς κρυοσυντήρησης, τοποθετημένους σε ειδικά μεταλλικά κάνιστρα, για πλήρη προστασία του δείγματος.

Τα δείγματα πρέπει να φυλάσσονται σε δοχεία υγρού αζώτου, εξοπλισμένα με σύστημα συναγερμού και τηλεπαρακολούθησης.

Η μητέρα / δότρια οφείλει να υποβληθεί σε μια σειρά εξετάσεων για να εξασφαλιστεί η μη μολυσματικότητα του δείγματος: HIVI-II, HCV, HBV, CMV, Syphillis κ.α

Τα δείγματα πρέπει να υποβάλλονται σε πλήρη ποιοτικό έλεγχο και σε

3-6μηνη ‘καραντίνα / αποκλεισμό’.

Καταψυγμένα ανεξάρτητα μικροδείγματα πρέπει να συντηρούνται για μελλοντικές εξετάσεις.